Phồn thể và giản thể: khi nào bạn thật sự cần biết cả hai

Hai bộ chữ, một ngôn ngữ

Giản thể và phồn thể không phải hai ngôn ngữ, cũng không phải hai cách phát âm. Đó là hai bộ chữ viết cho cùng một thứ tiếng. Trung Quốc đại lục, Singapore và Malaysia dùng giản thể; Đài Loan, Hồng Kông và Ma Cao dùng phồn thể.

Câu hỏi thực dụng không phải “cái nào đúng hơn” mà là “tôi phải học cả hai không”. Trước khi trả lời, hãy nhìn số đo trên chính kho 4.995 từ HSK của trang.

Ở mức chữ thì con số dễ chịu hơn: trong 2.663 chữ của kho, 953 chữ (35,8%) có dạng phồn thể khác. Hai phần ba số chữ viết giống hệt nhau. Nghĩa là người biết giản thể đọc văn bản phồn thể không phải bắt đầu từ số không — họ đọc được phần lớn, vấp ở khoảng một phần ba.

Ai thật sự cần phồn thể

• Người nhắm Đài Loan. Kỳ thi năng lực ở đó là TOCFL, ra đề bằng phồn thể, và chứng chỉ HSK không thay thế được. Đây là trường hợp bắt buộc, không phải tuỳ chọn.
• Người làm việc với Hồng Kông, Ma Cao, hoặc cộng đồng người Hoa hải ngoại, nơi bảng hiệu, thực đơn và hợp đồng vẫn dùng phồn thể.
• Người đọc văn bản trước 1956 — sách cũ, báo cũ, tài liệu lịch sử — vì bộ giản thể mới được ban hành từ giữa thế kỷ 20.
• Người quan tâm thư pháp, hoành phi câu đối, văn bia. Chữ Hán trên di tích ở Việt Nam là chữ dạng truyền thống, tức phồn thể. Đây là chỗ người Việt có lý do riêng để học phồn thể mà người học nước khác không có.

Nếu bạn không thuộc bốn nhóm trên: học giản thể trước, và chỉ giản thể. HSK dùng giản thể, tài liệu tiếng Việt dùng giản thể, và học hai bộ chữ song song ở giai đoạn đầu là cách chắc chắn để nhớ nhầm cả hai.

Vì sao không thể chuyển tự động bằng bảng tra chữ

Đây là phần kỹ thuật, nhưng nó có hệ quả trực tiếp cho người học. Nhiều công cụ chuyển giản → phồn bằng cách thay từng chữ một. Cách đó sai, và sai âm thầm.

Lý do: quá trình giản hoá đã gộp nhiều chữ phồn thể khác nhau vào một chữ giản thể. Khi chuyển ngược, không có cách nào chọn đúng nếu chỉ nhìn vào một chữ — lựa chọn phụ thuộc vào cả từ.

Chúng tôi đo trên chính kho của mình và tìm ra 11 chữ mà bảng tra một-đổi-một cho ra hai kết quả khác nhau ở hai từ khác nhau: 游, 为, 后, 于, 复, 里, 历, 只, 谷, 干, 赞. Đây là những ca đo được; danh sách chữ nhập nhằng thật thì dài hơn.

Chữ 干 giản thể gánh ít nhất ba chữ phồn thể: 乾 (khô), 幹 (làm, thân cây), và chính 干 (can, xâm phạm). Không có thông tin nào trong bản thân chữ đó cho biết phải chọn cái nào — chỉ có từ mới cho biết.

Vì thế chúng tôi giấu cột phồn thể của 193 từ

Cách xử lý hiện tại rất thô nhưng trung thực. Chúng tôi giữ một danh sách 47 chữ giản thể nhập nhằng đã biết. Từ nào chứa một trong 47 chữ đó thì giao diện không hiện dòng phồn thể — thà thiếu còn hơn sai.

Vì sao không chỉ sửa tay vài chục từ? Vì vấn đề nằm ở cách làm, không ở dữ liệu. Sửa tay 20 từ thì 20 từ đó đúng, còn 4.975 từ còn lại vẫn có thể sai âm thầm. Và sai âm thầm ở đây đắt hơn bình thường: trang /chuan nói rõ TOCFL dùng phồn thể, nên người đọc /chuan rồi sang tra từ là người đang chủ động học phồn thể — đưa cho họ một chữ có thể sai là hỏng đúng thứ họ tìm đến.

Chỗ chúng tôi chưa làm được